“Sai kim ngân” (错金银) là một kỹ pháp trang trí trong chế tác đồ kim loại, còn gọi là “kim ngân sai” (金银错). Phương pháp này bắt nguồn từ việc khi đúc khí cụ, người ta tạo rãnh hoặc khe, sau đó dùng sợi hoặc miếng kim loại quý như vàng hoặc bạc ép chặt vào các rãnh đó.
Kỹ pháp sai kim có từ thời Xuân Thu trong các vật trang sức bằng đồng xanh, phát triển rực rỡ vào thời Chiến Quốc, và bắt đầu suy thoái sau thời Tây Hán. Trên chiếc “Luyến Thư Hồ” (栾书缶) do đại thần Luyến Thư chế tác để tế lễ cho Tấn Lệ Công có khắc 40 chữ bằng kỹ thuật sai kim, là một trong những ví dụ sớm nhất về sai kim.
Thuật ngữ “sai” (错) ở đây bao gồm các yếu tố:
• “Tương” (镶): Gắn thêm vào xung quanh viền.
• “Khiêm” (嵌): Gắn sâu vào bên trong rãnh.
• “Sai” (错): Đánh bóng để bề mặt mịn và sáng.
Bắt đầu từ những năm 1960, kỹ pháp khảm sợi kim loại quý như vàng, bạc hoặc kim loại màu vào thân ấm tử sa bắt đầu thịnh hành. Đây thực chất là việc ứng dụng kỹ thuật sai kim cổ truyền vào nghệ thuật trang trí tử sa, thuộc nhóm “thanh hoả tương khiêm” (清货镶嵌 – tức là khảm sau khi đã nung). Hình thức thường thấy là biểu hiện bằng đường nét, cũng có khi kết hợp đường nét và mảng. Thiết kế đa dạng, bố cục sắc sảo, phối màu hài hòa.
Làm thế nào để sợi vàng/bạc được khảm vào thân ấm?
Công đoạn đầu tiên trong kỹ thuật sai kim ngân là khắc rãnh. Trước khi đem khối ấm vào lò nung, người nghệ nhân sử dụng kỹ pháp “bạch miêu vẽ sợi sắt” để tạo ra các đường nét chính xác, sau đó khắc rãnh hình tam giác (△) có độ sâu và góc độ hợp lý. Đáy rãnh thường để dạng bề mặt nhám. Yêu cầu cao về độ đồng nhất về độ sâu, độ rộng và độ mịn giữa các đường rãnh để đảm bảo sợi hoặc mảnh kim loại được khảm vào không bị bong tróc sau này.
Công đoạn thứ hai của kỹ thuật sai kim là chèn sợi/mảnh kim loại vào rãnh. Sau khi ấm đã được nung xong, người thợ dùng búa nhỏ bằng sắt gõ nhẹ có kiểm soát hoặc dùng dụng cụ ép bằng ngọc thạch hoặc mã não để ấn ép “vật liệu kim loại” vào rãnh đã khắc. Khi cần thiết, người thợ có thể gia nhiệt tại chỗ để khảm các điểm, đường hoặc mảng vàng hoặc bạc vào rãnh.
Công đoạn cuối cùng là mài bóng. Sau khi khảm vàng/bạc xong, tiến hành đánh bóng sao cho bề mặt khảm trơn láng đồng đều với thân ấm. Trình tự là:
• Trước tiên dùng đá đánh bóng gọi là “cuò” (chữ 锉, âm đọc như “cuò”), tức đá đánh bóng dạng chà xát.
• Sau đó dùng than củi và nước sạch để tiếp tục đánh bóng.
• Cuối cùng dùng da thuộc để mài lần cuối.
Lưu ý: Trong quá trình đánh bóng, tuyệt đối không được làm xước bề mặt thân ấm.
Các tác phẩm nổi bật như “Triều Phượng” (朝凤), “Tam Túc Đỉnh” (三足鼎) của Bào Trọng Mai (鲍仲梅) đã sử dụng kỹ thuật khảm sợi bạc vào đồ án trang trí, cho ra hiệu quả ánh sáng lưu chuyển, sắc sảo tự nhiên, sang trọng trang nhã.
Đặc điểm nổi bật nhất của sai kim tử sa là: đưa các yếu tố chủ đề, hình dáng, trang trí, kỹ xảo, màu sắc, chạm khắc, thư pháp, hội họa dung hòa trong một thể thống nhất — thanh nhã mà tinh tế, giản lược mà ý vị sâu xa.