Ngũ Mễ Tử Nê – Bảo vật tiến cống lưu truyền từ đất mẹ Nghi Hưng
I. Bản chất khoáng nê
Nguồn gốc từ lớp khoáng sâu trong núi Hoàng Long (黄龙山), “Ngũ Mễ Tử Nê” (乌米紫泥) là một nhánh hiếm trong hệ khoáng tử sa, sản xuất chủ yếu từ các mạch khoáng sâu dưới lòng đất tại khu mỏ Hoàng Long Sơn ở Nghi Hưng. Khoáng thô có cấu trúc chặt, màu sắc đậm và ngả tím đen, bề mặt có sắc đồng đỏ đều, điểm xuyết hạt lấp lánh như mica, khác biệt so với tử nê thông thường. Màu khoáng càng đậm, càng gần với bản sắc “ngũ mễ” – tức đen ánh tím.
Đặc điểm của khoáng nê: giàu sắt, mangan và nhiều vi nguyên tố, đặc biệt là cấu trúc kép với hệ lỗ khí mịn và lớn, dù thời gian lão hóa dài, nhưng vẫn giữ được tính dẻo tốt. Tuy nhiên, kết cấu hạt tương đối to (thường khoảng 20% trở lên), nên sau khi nung sẽ co rút mạnh, thách thức kỹ năng tạo hình. Màu tím-đen cổ kính, cùng “khí chất ngũ mễ” độc đáo, không phải nhân tạo mà là màu sắc tự nhiên từ bản thân khoáng, được xem như phép màu đến từ tự nhiên và thời gian.
II. Lịch sử tiến cống
Theo ghi chép từ nghệ nhân chế nê Nghi Hưng, tên gọi “Ngũ Mễ” (乌米) xuất phát trực tiếp từ sự tương đồng giữa sắc độ khoáng sau khi nung với màu cơm gạo đen hun khói ngày xưa – một món ăn dân gian. Từ đó sinh ra tên gọi “Ngũ Mễ Tử Nê”. Trong triều đình Thanh, loại khoáng này được ghi nhận rõ trong hồ sơ cung đình là vật liệu biến thể của “Thiên Thanh Nê” (天青泥), với sắc tím đen trầm mặc, trở thành mẫu mực cho loại tử sa tiến cung. Thật xứng đáng với dòng dõi “quý huyết” trong hệ khoáng tử sa.
III. Xác thực bởi Cố Cung
Vật phẩm đời trước làm bằng Ngũ Mễ Tử Nê được lưu giữ tại viện bảo tàng Cố Cung Bắc Kinh (北京故宫博物院) và Cố Cung Đài Bắc (台北故宫博物院), chủ yếu là các tác phẩm thời Thanh của xưởng chế tác cung đình, đều có đặc điểm rõ rệt về màu sắc và độ bóng đặc trưng của Ngũ Mễ Tử Nê. Các cổ vật này là cơ sở xác tín cho giá trị lịch sử và nguồn gốc nguyên bản của loại khoáng quý này.
IV. Đặc tính thiêu đốt – hiệu ứng màu lò
Ngũ Mễ Tử Nê sau khi trải qua lửa nung mạnh dưới ánh sáng lò nung hiện đại mới thể hiện hết vẻ đẹp nội tại. Nhiệt độ nung yêu cầu chuẩn xác từ 1180°C đến 1220°C. Khi đạt tới 1200°C, khoáng sắt trong thân nê mới có thể phân giải hoàn toàn, tạo nên sắc tím ánh đen huyền bí. Nếu xử lý tốt, sẽ xuất hiện lớp men bóng mỏng nhẹ như “bảo quang” (宝光), đây là hiệu ứng cao cấp do sự kết hợp giữa thuần khoáng và kỹ thuật chế tác tinh xảo.
V. Hiệu ứng dưỡng trà và thẩm mỹ
Qua thời gian sử dụng, ấm có hiệu quả dưỡng trà tốt, thân ấm bắt đầu “hô hấp” và chuyển đổi từ từ. Màu tím đen ban đầu dần chuyển sang nâu hạt dẻ đậm, bề mặt trở nên bóng mịn, tạo cảm giác ấm áp mà trang nhã.